در رسالت روشنفکران آفریقایی – محمد رضا شکیبا

در رسالت روشنفکران آفریقایی – محمد رضا شکیبا

روشنفکران آفریقایی گوهر و روح روشنفکری را اعتراض و شورش بر علیه،بردگی ،استعمار و استثمار می دانستند و بر این باور بودند که اگر روشنفکر آفریقایی ویژگی اعتراض به بیدادگری را از دست بدهد روشنفکری را فرونهاده است. (تاندیکا ،ص 1) برخی روشنفکران آفریقایی فراتر از مسائل ملی اندیشیده و آرمانهای قاره ای داشتند. نکرومه و لومامبا به ازادی آفریقا اندیشیده و آزادی کشورهای خود را مقدمه ان می داستند که متاسفانه به قول نایرره به شخصیت های تراژدیک تبدیل شدند. (نیکولاس کریری ، 2012 ، ص 27)

تلقی عموم این است که چون روشنفکران از درک بالای علمی برخوردار بوده و در سطحی فراتر از مردم عادی قرار داشته باید نگرش و تحلیل مشخص( اولیده سازه ناوه سلریر،2011 ،ص4)و هدایتگرانه از شرایط داشته باشند. حتی عده ای از مردم بر این باورند که مشکلات و بحران های مالی آفریقا نیز ناشی از بحران در زمینه چشم انداز و رهبری روشنفکری می باشد.( اولیده سازه ناوه سلریر،2011 ،ص3)

البته در این میان دلمشغولی روشنفکران به مسائل عمیق زیربنایی و موضوعات فلسفی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و دینی بر کسی پوشیده نیست و مبارزه با خرافات و سنت های ناصحیح مردم و قبایل نیز از جمله وظایف بزرگ آنان بوده است. برخی از روشنفکران مسیحی آفریقایی مانند کراتر و سموئیل جانسون با خرافات آفریقایی مانند چند همسری ، خدایان آفریقایی ،احترام تقدس گونه به اجداد و جادگری مخالفت می کردند. ( توین فالولا ، 2004 ،ص23)در این شرایط بسیاری از روشنفکران آفریقایی رخنه کردن در اندیشه عمال غربی را صحیح و ضروری ندانسته و برای تقویت جایگاه خود و افزایش آگاهی مردم افریقا برنامه ریزی و تلاش کردند.

نخبگان و روشنفکران آفریقایی از رفتار تبعیض آمیز غربی ها ناخشنود بوده و آنرا تحقیر خود می دانستند. به باور آنها گفتمان آفریقایی –اروپایی بر اساس برابری نبوده است . بسیاری از گروه های تبشیری که در مسیحی کردن و آموزش آفریقایی ها نقش داشتند به بر ابری نژادی اعتقادی نداشته و تاکید بر آن را ضروری نمی دانستند. ( توین فالولا ، 2004 ،ص19)

وجه مشخصه روشنفکر آفریقایی تحصیل ، مطالعه و بطور کلی کار فکری است که باید خلاقیت ،بازنگری فرهنگی و نقادی را نیز بر آن افزود.( تاندیکا ،ص1)از اینرو برخی از نویسندگان آفریقایی آنها را بدرستی کارگران فکری می نامند. (حان اس ساول ، 2001، ص284)

روشنفکر آفریقایی از نظر علمی آگاه وخلاق بوده و از نظر اجتماعی نقاد ، اصلاح گر و مسئولیت پذیر است. (تاندیکا ،ص2) از این رو می توان گفت که روشنفکر موتور محرک وجه ذهنی چوامع آفریقایی است.روشنفکر ان آفریقایی به ویژه نسل دوم و سوم به گواهی تاریخ بیشترین دفاع را از آرمانهای حق طلبانه و عدالت جویانه انجام داده و در خیلی از موارد نسبت به منافع خود بی اعتنا بوده اند.( سوینکا ، سزر ، لومامبا ، مزروعی وتیونگا و آچبه از این گروه بوده (تاندیکا ،ص7)و کنیاتا ، سنگور ، نییرره و سکوتوره از گروهی بوده اندکه در ابتدا کار روشنفکری و نقادی پیشه کرده و با نیل به قدرت اصول و مرام روشنفکری را کنار گذاردند. در دهه های اخیر نیز موگابه و ماندلا را می توان از این شمار قلمداد نمود که با داعیه روشنفکری به عالیترین مقام دولتی نائل آمدند. (تاندیکا ،ص21) در مورد ماندلا و امبکی گفتنی است که آنها به عنوان روسای جمهور آفریقای جنوبی ، فرصت های بسیاری را برای حضور روشنفکران در عرصه مدیریتی فراهم کردند. تابو امبکی رئیس جمهور آفریقای جنوبی شرایط را بگونه ای پدید آوردکه روشنفکران از توان و اندیشه خود در جامعه استفاده کنند. (جالانگو اوکومو،ص 161)

برخی بر این باورند که روشنفکر آفریقایی باید نسبتی مستقیم با سیاست داشته و در آن زمینه اندیشه کرده و ارائه طریق به مردم نماید. اما خود نباید در سیاست حضور یافته و منصبی را بپذیرد.زیرا در این صورت جستجوی حقیقت علمی و اظهار نظر نسبت به مسائل اجتماعی و فرهنگی با پذیرش وظایف دولتی و کار بر اساس ایدئولوژی مسلط تضاد پیدا می کند و حل این تضاد و مغایرت بسادگی امکان پذیر نیست. (تاندیکا ص 25) امبکی در سخنان خود از روشنفکران آفریقایی و به ویژه روشنفکران سیاه پوست افریقایی درخواست می کرد که فعالانه در امور جامعه حضور و دخالت داشته باشند. (نیکولاس کریری ، 2012 ، ص 86) تاریخ پس از استقلال آفریقا نمونه های بسیار از این نوع را تجربه کرده و نویسندگان بزرگ آفریقایی برخی انتقادها و نکوهش های خود را با ارائه نمایشنامه و داستان برای مردم باز گوکرده اند. روشنفکرانی مانند سوینکا ، نگوگی و آچبه ناراحتی و خشم خود را بارها از رفتار و عملکرد رهبران افریقایی و بی توجهی انها به منافع ملت ابراز داشته اند.(بجورن بکمان ،ص1)

بهر حال داستان رویارویی و چالش روشنفکران و دولتمردان در آفریقا چه پیش از استقلال و چه پس از استقلال ، قصه ای پر از اب چشم است.در نیجریه ، کنیا و بسیاری دیگر از کشورهای آفریقایی روشنفکران و آزاد اندیشان پس از استقلال با خشم و بی مهری دولتمردان روبرو شدند.زندانی شدن سوینکا از غرب و انگوگی از شرق آفریقا بخاطر انتقاد از دولتمردان و یاد داشت های زندان آنها نشان از تعهد به مسئولیت پذیری روشنفکران می دهد. (مولفی کته آسانته ،2014 ،ص و 268 و روی ریچارد گرینکر ، استفن لوبکمان و ، 2010 ، ص462)

برخی از روشنفکران افریقایی به دلیل جفای استعمار و دولتمردان مجبور به ترک قاره شده ولی همچنان به ارمانها و نیازهای مردم قاره توجه داشتند.روشنفکران در تبعید مانند امه سزر ، وتیونگا و ترائوره اندیشه و میراث گرانقدری رابرای آفریقا خلق کردند.. ( اولیده سازه ناوه سلریر،2011 ،ص3)یکی از وظایف روشنفکران آفریقایی تلاش برای نابودکردن کلیشه ها و الگوهای تحقیرکننده استعماری بوده است. البته بر اثر سلطه استعماری و گسترش مدرنیته ،فرهنگ های بشری و به ویژه کشورهای آفریقایی با مادر شهر ها ی استعماری(لندن ، پاریس و رم ) به هم آمیخته شده و اشتراک مفهومی و موضوعی بسیار دارند، به گونه ای که حتی ذائقه و تاریخ نویسی شان نیز به یکدیگر شباهت دارد.
در آن دوران تلاش روشنفکران و نویسندگان آفریقایی برای تاکید بر زبان و فرهنگ قبیله ای در راستای تکریم سنت های و ارزشهای مناسب قبیله ای بوده است که این امر باکمک یونسکو تقویت گردید. به باور روشنفکران آفریقایی قبایل یکی از گنجینه های آفریقا قلمداد شده و نباید در نابودی آن کوشید بلکه باید آنرا مدیریت کرد. (سحر جان کپونده ،ص19)